विकास पोख्रेल
तौलिहवा, कपिलवस्तु
नेपालको एक मात्र कृत्रिम रामसार साइटका रूपमा चिनिने जगदीशपुर ताल प्रवासी तथा अप्रवासी चराहरूको सुरक्षित आश्रयस्थल बनेको छ। यस तालले स्थानीय किसानहरूको जीवनयापनमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याए पनि जलवायु परिवर्तनका कारण यस क्षेत्रमा विभिन्न चुनौतीहरू देखा परेका छन्। संरक्षण प्रयासहरू जारी रहँदा पनि यसको जैविक विविधता र कृषि उत्पादकत्वलाई जोगाउन थप प्रयास आवश्यक देखिएको छ।
हिउँदयाम सुरु हुनासाथ जगदीशपुर तालमा साइबेरिया, मंगोलिया, चीन तथा मध्य एसियाबाट प्रवासी चराहरूको आगमन हुने गर्दछ। बार्हसिंगा, सारस, डक, पिन्टेल, टील, कोर्मोरान्ट जस्ता जलपक्षीहरू यहाँ नियमित रूपमा अवलोकन गरिन्छन्। यसका साथै, स्थानीय अप्रवासी चराहरू जस्तै बकुल्ला, मयूर, चिल र सुगाहरू ताल वरिपरिको वनस्पति तथा खेतबारीमा निर्भर रहेका छन्। पक्षी विज्ञहरूका अनुसार, यस क्षेत्रमा वार्षिक रूपमा १०० भन्दा बढी प्रजातिका चराहरूको उपस्थिति दर्ज गरिएको छ, जसले यसलाई पक्षी अवलोकनका लागि महत्वपूर्ण गन्तव्य बनाएको छ।
ताल वरिपरिका किसानहरूले मुख्य रूपमा धान, गहुँ र तरकारी उत्पादन गर्दै आएका छन्। तालको पानीले सिंचाइ प्रणालीलाई मजबुत बनाएर किसानहरूको जीवनयापनलाई सहज तुल्याएको छ। यद्यपि, चराहरूले कहिलेकाहीँ बालीमा असर पुर्याउने गरे पनि किसानहरू यसलाई प्राकृतिक चक्रको अंग मान्दछन्। एक स्थानीय किसानले भने, “तालले हाम्रो खेतीलाई बचाएको छ, तर चराहरूले कहिलेकाहीँ धानको बालामा असर गर्छन्।” यस क्षेत्रका किसानहरूका लागि ताल जीवनरेखा नै बनेको छ।
पछिल्ला वर्षहरूमा जलवायु परिवर्तनका प्रभावहरू स्पष्ट रूपमा देखा परेका छन्। अनियमित वर्षा, तापक्रम वृद्धि र सुख्खाका कारण तालको जलस्तरमा उतारचढाव आएको छ, जसले चराहरूको प्रजनन चक्र तथा किसानहरूको खेतीपाती दुवैमा नकारात्मक असर पारिरहेको छ। वैज्ञानिकहरूले चेतावनी दिएका छन् कि यदि उचित संरक्षणमा ध्यान नदिइएमा जगदीशपुर तालको जैविक विविधता खतरामा पर्न सक्छ। यसैगरी, किसानहरूले पनि जलवायु परिवर्तनका कारण बाली उत्पादनमा कमी आएको अनुभव गरेका छन्।
यस चुनौतीहरूको सामना गर्न स्थानीय समुदाय सक्रिय रूपमा लागिपरेको छ। ताल संरक्षण समिति गठन गरी सरसफाइ, अवैध माछा मार्ने रोकथाम तथा जनचेतना कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिएका छन्। किसानहरूले जलवायु प्रतिरोधी बालीहरू जस्तै छोटो अवधिमा फल्ने धान र गहुँको प्रयोग बढाएका छन्। विद्यालय तथा युवा समूहहरूले पक्षी अवलोकन कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दै संरक्षणमा योगदान पुर्याइरहेका छन्। विज्ञहरूको सुझाव छ कि ताल व्यवस्थापनमा किसान, स्थानीय सरकार र संरक्षण समूहहरूबीचको सहकार्यलाई मजबुत बनाउनु आवश्यक छ।
जगदीशपुर रामसार साइट केवल एक ताल मात्र नभई चराहरूको अन्तर्राष्ट्रिय विश्रामस्थल, किसानहरूको जीवनरेखा तथा जलवायु प्रतिरोधको प्रयोगशाला हो। यसको संरक्षणले कपिलवस्तु जिल्लाको जैविक विविधता मात्र नभई सम्पूर्ण लुम्बिनी प्रदेशको पर्यावरणीय भविष्यलाई सुरक्षित राख्न मद्दत गर्नेछ। यस क्षेत्रको दिगो विकासका लागि सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थाहरूको संयुक्त प्रयास अपरिहार्य छ।
