थानेश्वर अधिकारी ।
मानिसको जीवन केवल जन्म, संघर्ष र अन्त्यको कथा मात्र होइन, चेतना, अनुभूति र परिवर्तनको निरन्तर यात्रा समेत हो । समाजभित्र लुकेका पीडा, अन्याय, विभेद र विसंगतिलाई शब्द, अभिनय र कलात्मक अभिव्यक्ति मार्फत उजागर गर्ने सशक्त माध्यम हो—रङ्गमञ्च । यही रङ्गमञ्चीय चेतनालाई आत्मसात गर्दै समाज रुपान्तरणको उद्देश्य बोकेर जन्मिएको संस्था हो सिद्धार्थ नाट्य समुह ।

वि.सं. २०६४ साल मंसिर १४ गते सिद्धार्थ सामाजिक विकास केन्द्रको कोखबाट जन्मिएको यो संस्था प्रारम्भमा एउटा सानो सांस्कृतिक समूहका रूपमा उदाएको थियो । तर समयसँगै यसले आफ्ना उद्देश्य, प्रतिबद्धता र सिर्जनात्मक यात्रालाई फराकिलो बनाउँदै आज एउटा पहिचानयुक्त रङ्गमञ्चीय संस्थाको रूपमा आफूलाई स्थापित गरिसकेको छ । सामाजिक रुपान्तरणका लागि कलालाई हतियार बनाउने दृढ संकल्पका साथ सुरु भएको यो यात्राले अहिले नेपाली रङ्गमञ्चमा आफ्नै अलग छाप छोड्न सफल भएको छ ।

समाजभित्र रहेका कुरीति, अन्याय, हिंसा, विभेद, लैङ्गिक असमानता, बालविवाह, मानव बेचबिखन, लागुऔषध दुव्र्यसन, सुशासन तथा सामाजिक विकृतिहरूलाई कलात्मक शैलीमा प्रस्तुत गर्नु नै सिद्धार्थ नाट्य समुहको मूल ध्येय रहँदै आएको छ । सडक नाटक, कचहरी नाटक, मञ्चीय प्रस्तुति तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम मार्फत गाउँदेखि सहरसम्म चेतनाको दीप प्रज्वलित गर्ने कार्यमा यो संस्था निरन्तर सक्रिय रहँदै आएको छ ।

रङ्गमञ्च केवल मनोरञ्जनको माध्यम होइन, यो त समाजलाई ऐना देखाउने सशक्त विधा हो भन्ने मान्यतालाई आत्मसात गर्दै संस्थाले आफ्नो यात्रा अघि बढाएको छ । नाटकका पात्रहरूमा जनजीवनका वास्तविक पीडा बोल्छन्, संवादहरूमा समाजका दबिएका आवाज गुञ्जिन्छन्, र अभिनयभित्र परिवर्तनको चाहना स्पन्दित हुन्छ । यही कारण सिद्धार्थ नाट्य समुहका प्रस्तुति केवल कार्यक्रममा मात्र सीमित छैनन् ती समाजसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने अभियान बनेका छन् ।

स्थापनाकालदेखि नै यस संस्थाले विभिन्न सरकारी तथा गैरसरकारी संघसंस्था, स्थानीय तह, सामाजिक अभियान्ता तथा सांस्कृतिक संस्थासँग सहकार्य गर्दै आएको छ । विविध विषयवस्तु तथा अभियान अन्तर्गत नेपालका करिब ३२ भन्दा बढी जिल्लामा ३००० भन्दा बढी सडक नाटक, कचहरी तथा मञ्चीय नाटकहरू प्रस्तुत गरिसकेको यस समूहले हजारौं दर्शकको मन छुने अवसर पाएको छ ।

गाउँका चोक, विद्यालयका प्राङ्गण, मेलापर्व, सार्वजनिक स्थल र सभाहलहरूमा प्रस्तुत गरिएका नाटकहरूले समाजका अनेक पक्षलाई उजागर गरेका छन् । कतिपय दर्शकका आँखा रसाएका छन्, कतिपयका मनमा विद्रोह जागेको छ, त कतिपयले जीवनप्रतिको दृष्टिकोण नै बदलिएको अनुभूति गरेका छन् । यही नै कलाकारिताको वास्तविक सफलता हो ।

सिद्धार्थ नाट्य समुहको अर्को महत्वपूर्ण पाटो भनेको नवोदित कलाकार उत्पादन र क्षमता विकास हो । समाजका कुनाकन्दरामा लुकेर बसेका प्रतिभाहरूलाई खोजी गर्दै उनीहरूलाई अभिनय, संवादकला, लेखन, गीत संगीत तथा मञ्चीय प्रस्तुतीकरण सम्बन्धी सीप विकासमा जोड दिँदै आएको छ । यस अवधिमा पाँच वटा भन्दा बढी अभिमुखीकरण तथा कार्यशाला सञ्चालन गरी नयाँ पुस्ताका कलाकारलाई रङ्गमञ्चमा अवसर प्रदान गरिएको छ ।
कला र साहित्यप्रतिको मोह बोकेका थुप्रै युवाहरूलाई यस संस्थाले केवल कलाकार मात्र बनाएन, समाजप्रति उत्तरदायी नागरिक बन्ने प्रेरणा समेत दियो । किनभने कलाकारिता केवल अभिनय होइन, त्यो त समाजप्रतिको जिम्मेवारी बोध पनि हो ।

अहिले नेपाली रङ्गमञ्चमा थुप्रै अग्रज तथा अनुज रंगकर्मी तथा नाट्य संस्थाहरू सक्रिय छन् । ती अग्रजहरूले निर्माण गरेको मार्गलाई सम्मानपूर्वक पछ्याउँदै, सिक्दै र नयाँ प्रयोगहरू गर्दै सिद्धार्थ नाट्य समुह आफ्नो यात्रामा अगाडि बढिरहेको छ । संघर्ष, अभाव, आर्थिक चुनौती र विभिन्न कठिनाइका बीच पनि यो समूहले आफ्नो सिर्जनशीलता र सपनालाई कहिल्यै मर्न दिएको छैन ।

भनिन्छ—“समस्या नै समाधानको जननी हो ।” वास्तवमा समाजमा समस्या नभएको भए सम्भवतः नाटकको जन्म नै हुने थिएन । नाटकले समाजका घाउ देखाउँछ, प्रश्न उठाउँछ, बहस सिर्जना गर्छ र अन्ततः परिवर्तनको ढोका खोल्ने प्रयास गर्छ । यही विश्वासका साथ सिद्धार्थ नाट्य समुह निरन्तर सक्रिय छ ।

विज्ञान र प्रविधिको तीव्र विकाससँगै कला र संस्कृतिका स्वरूपहरू पनि परिवर्तन भइरहेका छन् । आधुनिक प्रविधिसँग रङ्गमञ्चीय शिल्पलाई जोड्दै, नवीन प्रयोग र सिर्जनात्मक प्रस्तुति मार्फत दर्शकको मन जित्ने प्रयासमा यो संस्था निरन्तर लागिरहेको छ । राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा क्रियाशील रंगकर्मी तथा संस्थाहरूसँग सहकार्य र सुमधुर सम्बन्ध विस्तार गर्दै नेपाली रङ्गमञ्चलाई अझ समृद्ध बनाउने अभिप्राय यस समूहको छ ।

आज सिद्धार्थ नाट्य समुह केवल एउटा संस्था मात्र होइन, यो एउटा अभियान बनेको छ—सचेतनाको अभियान, परिवर्तनको अभियान र सिर्जनात्मक विद्रोहको अभियान । यसले समाजका मौन आवाजलाई बोल्न सिकाएको छ, पीडितलाई आफ्ना कथा भन्न हौस्याएको छ, र युवाहरूलाई कला मार्फत समाज निर्माणमा जोडिने प्रेरणा दिएको छ ।

आगामी दिनमा अझ व्यापक सोच, परिष्कृत सिर्जना र सशक्त प्रस्तुतिका साथ नेपाली रङ्गमञ्चमा नयाँ आयाम थप्ने विश्वास यस समूहले बोकेको छ । समाज रुपान्तरणको यो यात्रामा सिद्धार्थ नाट्य समुहले बोकेको चेतनाको मशाल अझ उज्यालो बनोस्, यही शुभेच्छा प्रकट गर्दछु ।