ऋषिराम पाण्डेय । कहिलेकाहीँ रात धेरै छिप्पिएपछि निद्रा आउँदैन। वरिपरि सबै निदाएका हुन्छन्, तर मन भने पुराना गल्लीहरूमा भौँतारिइरहेको हुन्छ। आँखा बन्द गर्दा वर्तमानभन्दा पहिले विगत देखिन्छ—बाल्यकालको आँगन, साथीहरूको हाँसो, परिवारको न्यानोपन, अधुरा सपनाहरू, केही प्रिय अनुहार र ती चोटहरू, जसले समयसँगै दुख्न छोडे पनि सम्झन छोडेका छैनन्।

त्यतिबेला लाग्थ्यो—यी दिनहरू कहिल्यै सकिँदैनन्।

तर समय कसैका लागि रोकिँदैन रहेछ।

दिनहरू बिते। मानिसहरू बदलिए। बाटाहरू फेरिए। सम्बन्धहरू बने, टुटे। सपनाहरू थपिए, केही पूरा भए, केही बाटोमै छुटे। म आफैं पनि उही रहिनँ।

तर विगत हराएन।

त्यो सम्झनाका रूपमा मभित्र बाँकी रह्यो।

जीवन मैले घाउबाट पढेँ

मलाई जीवनले किताबले जस्तो सिकाएन। यसले आफ्नै तरिकाले पढायो—अभाव देखाएर, असफलता दिएर, विश्वास गरेर र कहिलेकाहीँ त्यही विश्वास भत्काएर।

कुनै समय लाग्थ्यो, मन सफा राखे संसारले पनि सफा व्यवहार गर्छ। आफूले कसैलाई धोका नदिएपछि आफूले पनि धोका पाउनु पर्दैन।

तर जीवन त्यति सरल रहेनछ।

सबैभन्दा गहिरो चोट कहिलेकाहीँ त्यहीँबाट आउँछ, जहाँ हामीले सबैभन्दा बढी विश्वास गरेका हुन्छौँ।

त्यो पीडाले एउटा कुरा सिकायो—मानिसलाई शब्दले होइन, व्यवहारले चिन्नुपर्छ।

त्यसपछि म अलि कम बोल्न थालेँ, बढी हेर्न थालेँ। कसैले के भन्छभन्दा, उसले कठिन समयमा के गर्छ भन्ने कुराले महत्त्व पाउन थाल्यो।

केही मानिसहरू आफ्ना भएर पनि सधैँका हुँदैनन्

जीवनमा भेटिएका सबै मानिस अन्तिमसम्म साथ रहने रहेनछन्।

कसैले हात समातेर बाटो देखाए। कसैले बीच बाटोमै हात छोडे। कसैले मेरो मौनता बुझ्यो, कसैले त्यसैलाई कमजोरी ठान्यो।

मैले पनि सम्बन्ध जोगाउने नाममा धेरैपटक आफूलाई नै पछाडि सारेँ। कसैलाई नदुखोस् भनेर आफ्ना कुरा दबाएँ। कसैलाई गुमाउने डरले सत्य बोल्न हिच्किचाएँ।

तर एक दिन बुझें—

आफूलाई हराएर जोगाएको सम्बन्ध पनि अन्ततः जोगिँदैन।

त्यसपछि ‘हो’ भन्नुभन्दा आवश्यक ठाउँमा ‘होइन’ भन्न सिकेँ। सबैलाई खुसी पार्न सकिँदैन, सबै सम्बन्धलाई जीवनभर बोकेर हिँड्न पनि सकिँदैन।

केही मानिसहरू हाम्रो जीवनमा बस्न होइन, हामीलाई केही सिकाएर जान आउँदा रहेछन्।

मेरा केही सपनाहरू अधुरै छन्

मसँग पनि सपनाहरू थिए—केही ठूला, केही साना। सबै पूरा भएनन्।

कसैलाई परिस्थितिले रोक्यो, कसैलाई समयले, केही आफ्नै कमजोरीले।

पहिले अधुरा सपनाहरूलाई असफलता ठान्थेँ। अहिले लाग्छ—सपना पूरा हुनु मात्र जीवन होइन, त्यसतर्फ हिँडेको यात्राले पनि मानिसलाई बदल्छ।

केही गन्तव्यमा पुगिएन, तर बाटोले धेरै कुरा सिकायो।

अधुरा सपना पनि जीवनका पूरा पाठ हुन सक्छन्।

संघर्षका दिनले मानिस चिनाउँछन्

सफलताको दिनमा बधाई दिनेहरू धेरै हुन्छन्। संघर्षका दिनमा साथ दिनेहरू थोरै।

त्यही कठिन समयमा मैले बाहिरी संसारभन्दा आफूलाई बढी चिनेँ।

कहिलेकाहीँ दिनभर मुस्कुराएर हिँड्थेँ, राति भने आफ्नै प्रश्नसँग एक्लै बस्नुपर्थ्यो।

“किन यति धेरै संघर्ष?”

उत्तर त्यतिबेला थिएन।

आज छ।

संघर्षले मलाई कमजोर बनाएन, गहिरो बनायो।

असफलताले मेरो बाटो रोकेन; यसले मेरो बाटो हेर्ने दृष्टि बदल्यो।

केही रातहरू आफैंलाई खोजेर बिते

रातको शान्तिमा दिनभर दबिएका प्रश्नहरू जाग्छन्।

कसलाई धेरै विश्वास गरेँ?
कसलाई दुखाएँ?
कसले साँच्चै साथ दियो?
र सबैभन्दा कठिन प्रश्न—आफ्नो लागि म कति बाँचेँ?

यिनको उत्तर खोज्दै मैले एउटा कुरा बुझेँ—अरूलाई बुझ्न खोज्दाखोज्दै आफूलाई बिर्सनु हुँदोरहेछ।

जीवन केवल अरूका अपेक्षा पूरा गर्नका लागि होइन रहेछ।

आफ्नो मनको आवाज सुन्न पनि सिक्नुपर्दोरहेछ।

विगतलाई मेटाउन होइन, स्वीकार गर्न सिकेँ

केही आवाज, केही अनुहार र केही घटनाहरू समयले पनि मेटाउन सक्दैन।

पहिले बिर्सन खोज्थेँ। अहिले स्वीकार गर्न सिकेको छु।

जे राम्रो भयो, सम्झना भयो।

जे नराम्रो भयो, पाठ भयो।

जे टुट्यो, अनुभव भयो।

जे बच्यो, त्यसको मूल्य बुझ्न सिकेँ।

विगत बदल्न सकिँदैन। तर विगतले आजको जीवनलाई कस्तो बनाउने भन्ने निर्णय भने हामीले गर्न सक्छौँ।

त्यसैले अब पुराना घाउ बोकेर हिँड्दिनँ।

ती घाउहरूबाट आएको बुझाइ बोकेर हिँड्छु।

उमेरसँगै चाहनाहरू पनि फेरिँदा रहेछन्

कुनै समय धेरै मानिसको साथ चाहिन्थ्यो। अहिले थोरै तर सच्चा मानिस भए पुग्छ।

पहिले आफूलाई प्रमाणित गर्न हतार थियो। अहिले आफूलाई बुझ्न पर्याप्त लाग्छ।

पहिले आलोचनाले दुख्थ्यो। अहिले सबैको दृष्टि एउटै हुँदैन भन्ने बुझिएको छ।

पहिले सफलता ठूलो लाग्थ्यो। अहिले मनको शान्ति ठूलो लाग्छ।

सायद परिपक्वता भनेको यही हो—बाहिरको आवाज बिस्तारै कम सुन्नु र भित्रको आवाज स्पष्ट सुन्न थाल्नु।

माफी पनि आफ्नै मुक्तिका लागि रहेछ

जीवनमा चोट दिने मानिस धेरै भेटिन्छन्।

सबैलाई बदला दिन खोज्ने हो भने जीवन बदला सोच्दै बित्छ।

त्यसैले माफी दिन सिकेँ।

माफीको अर्थ गलत काम सही भयो भन्ने होइन। यसको अर्थ यति मात्र हो—अब त्यो घटनाले मेरो बाँकी जीवन चलाउने छैन।

जसले दुखाए, उनीहरूको व्यवहार उनीहरूको कथा हो।

अब त्यसको बोझ मेरो कथा बन्न दिन्नँ।

अब बाँकी जीवन

मलाई थाहा छैन, जीवनमा अझै कति दिन बाँकी छन्।

कति भेटहरू हुनेछन्, कति बिछोड।

कति सफलता, कति असफलता।

तर यति चाहिँ थाहा छ—अब बाँकी दिनहरूलाई अर्थपूर्ण बनाउनुपर्छ।

आफ्ना मानिसलाई समय दिनुपर्छ।

माया छ भने व्यक्त गर्नुपर्छ।

गल्ती छ भने माफी माग्नुपर्छ।

मन दुखेको छ भने संवाद गर्नुपर्छ।

किनकि “पछि” भन्ने समय सधैँ आउँदैन।

हामीले स्थगित गरेका कतिपय भेटहरू, नबोलेका कतिपय शब्दहरू र नदिएका कतिपय मायाहरू नै पछि गएर सबैभन्दा ठूलो पछुतो बन्न सक्छन्।

अन्तिम पाना अझै खाली छ

मेरो जीवनको कथा अझै सकिएको छैन।

केही पाना हाँसोले भरिएका छन्, केही आँसुले। केहीमा अरूले अक्षर थपे, केही मैले आफैं लेखेँ। केही पाना च्यातिए, केही अधुरा छन्।

तर अन्तिम पाना अझै खाली छ।

त्यसैले भविष्यसँग डराउनुभन्दा त्यसलाई लेख्ने उत्सुकता छ।

विगतले मलाई धेरै कुरा दिएको छ—माया, चोट, संघर्ष, बिछोड र अनुभव।

अब ती सबैलाई बोकेर होइन, बुझेर अघि बढ्न चाहन्छु।

कहिलेकाहीँ आज पनि एकान्तमा बस्दा पुराना दिन सम्झन्छु।

मन भन्छ—

“कति छिटो बितेछन् ती दिनहरू!”

आँखा रसाउँछन्।

तर त्यो आँसु अब केवल पीडाको हुँदैन। त्यसमा कृतज्ञता पनि मिसिएको हुन्छ।

किनकि मैले ती दिनहरू केवल देखेको होइन—

बाँचेको छु।

मैले हाँसो बाँचेँ।
मैले आँसु बाँचेँ।
मैले प्रेम बाँचेँ।
मैले बिछोड बाँचेँ।
मैले हार बाँचेँ।
र फेरि उठ्ने साहस पनि बाँचेँ।

आज बुझ्दैछु—

जीवनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि सफल हुनु मात्र रहेनछ।

आफूले बाँचेका दिनहरूलाई अर्थ दिन सक्नु रहेछ।

बितेका दिन फर्केर आउँदैनन्। मानिसहरू सधैँ साथमा रहँदैनन्। समय कसैका लागि रोकिँदैन।

तर हामीसँग एउटा अमूल्य सम्पत्ति सधैँ रहन्छ—

हामीले बाँचेका अनुभूतिहरू।

र अन्ततः मानिसको सबैभन्दा गहिरो आत्मकथा उसले लेखेको किताबमा होइन,

उसले अरूको मनमा र आफ्नै स्मृतिमा छोडेर गएको अनुभूतिमा लेखिएको हुन्छ।