नेत्र पाण्डे
पाल्पा – साउन १३, २०८२ —
आज देशभर श्रद्धा, भक्ति र सांस्कृतिक आस्थासाथ हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले नाग पञ्चमी पर्व मनाइरहेका छन्। श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने यो पर्व विशेष गरी सर्प नाग देवताको पूजा आराधनासहित प्रकृति र जीवनबीचको सम्बन्धको स्मरण गराउने दिन हो। हिन्दू धर्ममा सर्पहरूलाई अत्यन्तै शक्तिशाली र पूजनीय देवताका रूपमा मानिन्छ, जसले पृथ्वी, जल र वातावरणलाई सन्तुलनमा राख्ने भूमिका निर्वाह गर्छन्। अनन्त, वासुकी, तक्षक, पद्म, कुलिक, शंख र कर्कोटकजस्ता सात प्रमुख नागहरूको स्मरण गरिने यस दिन घरघरमा नागको चित्र वा माटोको मूर्तिलाई पूजा गरी दुबो, अक्षता, दुध, दही, चामल, सिन्दूर, र फूल अर्पण गर्ने परम्परा छ। आजको दिनलाई धार्मिक मात्र नभई पर्यावरणीय दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ, जसले जैविक विविधताको संरक्षण, सर्पप्रति सम्मान र सन्तुलित सहअस्तित्वको सन्देश दिन्छ। विशेषगरी कृषिप्रधान मुलुक नेपालमा सर्पहरू खेतबारीका मुसा नियन्त्रण गर्ने, जमिनभित्रको शक्ति सन्तुलन गर्ने, र वर्षा ल्याउने शक्तिका रूपमा चिनिन्छन्। परन्तु दुःखद पक्ष के छ भने यिनै सर्पहरूलाई अनेकौं अन्धविश्वास, डर र अज्ञानताका कारण मारिन्छ। नागपञ्चमीको सन्देश हो — सर्प मार्नु पाप हो, तिनीहरूलाई संरक्षण गर्नु पुण्य हो। आजकै दिन हामीले आफूभित्रको द्वेष, डर र अज्ञान हटाई सर्पजस्ता जीवप्रति करुणा र श्रद्धा प्रकट गर्नुपर्छ। पूजा गर्न चाहनेहरूले बिहान स्नान गरी नागको चित्र बनाउने वा माटोको मूर्ति तयार गरी पूजा स्थानमा कुश, दुबो, अक्षता, दूध, दही, सिन्दूर, धूप, दीप, चामल अर्पण गर्ने चलन छ। मन्त्र उच्चारण गर्दै पूजा गर्दा सकारात्मक ऊर्जा प्राप्त हुन्छ। पूजा मन्त्र यस्तै छ — “अनन्तं वासुकिं शेषं पद्मनाभं च कम्बलम्। शंखं च कुलिकं कर्पं तक्षकं च महाबलम्॥ एतानि नव नामानि नागानां च महात्मनाम्। सायङ्काले पठेन्नित्यं प्रातःकाले विशेषतः॥ तस्य विषभयं नास्ति सर्वत्र विजयी भवेत्॥” साथै अर्को मन्त्र — “नाग रक्षा करिष्यामि सर्वरोगनिवारणम्। विषदोषं न यास्यन्ति स्नानपानं च यच्छतु॥” — पनि जप गरिन्छ। आज नागपोखरी, नागस्थान, शिवमन्दिरलगायतका स्थानमा विशेष पूजा सम्पन्न भइरहेको छ। यस पर्वले मानव र सर्पबीचको डर होइन, विश्वास र सम्मानको सम्बन्ध उजागर गर्छ। नागपञ्चमी केवल कर्मकाण्ड होइन, चेतनाको चाड हो। सर्पलाई पूजा गरेर मात्र होइन, तिनको जीवन रक्षा गरेर मात्र हामी साँचो अर्थमा नागपञ्चमी मनाउँछौं। यस अवसरमा सन्देश यही छ — प्रकृतिका संरक्षक सर्प मार्नु हुँदैन, संरक्षण गर्नु हाम्रो धर्म हो।