विकास पाेख्रेल
ताैलिहवा

विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले हालै सञ्चालन गरेको ‘एक्सरसाइज पोलारिस’ नामक अभ्यासले विश्वलाई अर्को सम्भावित महामारीको लागि तयार पार्ने प्रयास गरेको छ। यो दुई-दिने अभ्यास अप्रिल २०२५ मा स्विट्जरल्यान्डको जेनेभामा आयोजित गरिएको थियो, जसमा विश्वव्यापी स्वास्थ्य आपतकालीन समन्वय संयन्त्रको परीक्षण गरियो। अभ्यासको मुख्य आकर्षण एक काल्पनिक भाइरस ‘म्यामोथपक्स’ थियो, जुन आर्कटिक क्षेत्रमा फेला परेको ऊनी म्यामोथको अवशेषबाट उत्पन्न भएको कल्पना गरिएको थियो। यस लेखमा हामी यो अभ्यासको विस्तृत विवरण दिनेछौं र विशेष रूपमा ऊनी म्यामोथबारे गहन जानकारी समावेश गर्नेछौं, जसले जलवायु परिवर्तन र प्राचीन रोगहरूको जोखिमलाई उजागर गर्दछ।
अभ्यासको पृष्ठभूमि र उद्देश्य
कोभिड-१९ महामारीको पाँच वर्षपछि सञ्चालित यो अभ्यासले विश्वलाई अर्को स्वास्थ्य संकटको लागि तयार बनाउने लक्ष्य राखेको थियो। WHO का अनुसार, कुनै पनि देशले महामारीलाई एक्लै सामना गर्न सक्दैन, यसैले वैश्विक सहयोग आवश्यक छ। अभ्यासले WHO को ग्लोबल हेल्थ इमर्जेन्सी कोर्प्स (GHEC) फ्रेमवर्कलाई परीक्षण गरेको थियो, जसले देशहरूको आपतकालीन कार्यबललाई मजबुत बनाउने, विशेषज्ञहरूको तैनाथी समन्वय गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग बढाउने उद्देश्य राख्छ।
अभ्यासमा अन्तर-एजेन्सी प्रतिक्रिया प्रक्रियाहरू, समन्वय र अन्तरक्रियाशीलताको परीक्षण गरियो। यसले सूचना साझेदारी, भाइरस नियन्त्रण र वैश्विक समन्वयको मूल्यांकन गरेको थियो। WHO का निर्देशक-जनरल डा. टेड्रोस अधानोम घेब्रेयेसुसले भनेका थिए, “यो अभ्यासले प्रमाणित गर्छ कि जब देशहरूले नेतृत्व गर्छन् र साझेदारहरू जोडिन्छन्, विश्व राम्रो तयार हुन्छ। वैश्विक सहयोग सम्भव मात्र होइन – यो आवश्यक छ।”
काल्पनिक परिदृश्य: म्यामोथपक्सको प्रकोप
अभ्यासको केन्द्रबिन्दु ‘म्यामोथपक्स’ नामक एक काल्पनिक भाइरस थियो, जुन स्मलपक्स र एमपक्स जस्तै घातक र छिटो फैलिने कल्पना गरिएको थियो। यसको मृत्युदर एमपक्स र स्मलपक्सको बीचमा रहेको र यसमा मध्यम प्रसारण क्षमता तथा न्यूनतम asymptomatic फैलावट रहेको अनुमान थियो। परिदृश्य आर्कटिक टुन्ड्रामा वैज्ञानिकहरूले एक ऊनी म्यामोथको अवशेष फेला पार्नेबाट सुरु हुन्छ। एक संक्रमित आर्कटिक अनुसन्धानकर्ता २,४५० यात्रु र ९८० क्रू सदस्य बोकेको क्रुज जहाजमा चढ्छन्, जसले विश्वव्यापी फैलावटलाई ट्रिगर गर्छ।
दोस्रो दिनमा, राजनीतिक मतभेदहरूले containment रणनीतिहरू बाधित हुन्छन्। केही देशहरूले कडा सीमा नियन्त्रण लागू गर्छन्, जबकि अरूहरूले सम्पर्क ट्रेसिङ र क्वारेन्टाइनमा निर्भर गर्छन्। यसले ICU हरू ओभरलोड हुने र स्वास्थ्य प्रणालीहरू विश्वव्यापी रूपमा संघर्ष गर्ने स्थिति सिर्जना गर्छ। यो परिदृश्यले महामारीको प्रारम्भिक हप्ताहरूमा प्रतिक्रिया कसरी दिने भन्नेमा केन्द्रित थियो।

ऊनी म्यामोथबारे विस्तृत जानकारी:

ऊनी म्यामोथ (Woolly Mammoth), वैज्ञानिक नाम Mammuthus primigenius, एक प्राचीन हात्तीको प्रजाति हो जुन हिमयुग (Pleistocene epoch) मा उत्तरी गोलार्धमा बसोबास गर्थ्यो। यो प्रजाति लगभग ४,००० वर्षअगाडि लोप भएको अनुमान गरिन्छ, तर यसका अवशेषहरू साइबेरिया, अलास्का र क्यानडाको permafrost (स्थायी रूपमा जमेको माटो) मा राम्रोसँग संरक्षित छन्। ऊनी म्यामोथहरू ३ देखि ४ मिटर उचाइका हुन्थे, तौल ६ देखि ८ टनसम्म पुग्थ्यो, र तिनीहरूको शरीर घना ऊनले ढाकिएको हुन्थ्यो जसले चिसो मौसममा सुरक्षा प्रदान गर्थ्यो। तिनीहरूका ठूला, घुमाउरो दाँतहरू (tusks) ५ मिटरसम्म लामा हुन सक्थे, जसलाई तिनीहरूले खाना खोज्न र रक्षा गर्न प्रयोग गर्थे।
म्यामोथहरू शाकाहारी थिए र घाँस, झारपात र झाडीहरू खान्थे। तिनीहरूको लोप हुनुको मुख्य कारण जलवायु परिवर्तन, मानव शिकार र रोगहरू मानिन्छ। हालैका खोजहरूमा, वैज्ञानिकहरूले साइबेरियाको permafrost बाट ४०,००० वर्ष पुरानो ऊनी म्यामोथको अवशेषबाट RNA (Ribonucleic Acid) निकालेका छन्, जुन इतिहासकै सबैभन्दा पुरानो RNA हो।यो खोजले म्यामोथको जीवनशैली, स्वास्थ्य र वातावरणबारे नयाँ जानकारी दिएको छ, तर यसले प्राचीन भाइरसहरूको जोखिम पनि उजागर गरेको छ।
जलवायु परिवर्तनका कारण permafrost पग्लिँदै गएपछि, प्राचीन म्यामोथका अवशेषहरू बाहिर आउन थालेका छन्। यसले पुराना भाइरसहरू र ब्याक्टेरियाहरू सक्रिय हुने खतरा बढाएको छ। उदाहरणका लागि, २०१६ मा साइबेरियामा एन्थ्राक्सको प्रकोप permafrost पग्लिएर भएको थियो। वैज्ञानिकहरूले म्यामोथका अवशेषहरूमा प्राचीन भाइरसहरूको RNA पत्ता लगाउने प्रयास गरिरहेका छन्, तर हालसम्म म्यामोथ-विशेष भाइरल RNA फेला परेको छैन। यद्यपि, यस प्रकारका परिदृश्यहरूले वास्तविक जीवनमा ‘जम्बी भाइरसहरू’ (zombie viruses) को सम्भावना देखाउँछन्, जुन हजारौं वर्षपछि पनि सक्रिय हुन सक्छन्। WHO को अभ्यासले यही जोखिमलाई काल्पनिक रूपमा प्रस्तुत गरेको थियो, जसले विश्वलाई चेतावनी दिएको छ।

सहभागीहरू र क्रियाकलापहरू:

यो अभ्यासमा ३५० देखि ५०० भन्दा बढी स्वास्थ्य विशेषज्ञहरू सहभागी थिए। प्रत्यक्ष रूपमा १५ देखि १७ देशहरू समावेश थिए, जसमा क्यानडा, कोलम्बिया, कोस्टा रिका, डेनमार्क, इथियोपिया, जर्मनी, इराक, साउदी अरेबिया, मोजाम्बिक, नेपाल, पाकिस्तान, कतार, सोमालिया, युगान्डा र युक्रेन रहेका थिए। यसबाहेक, अफ्रिका CDC, UNICEF जस्ता क्षेत्रीय एजेन्सीहरू र अन्य २० भन्दा बढी साझेदारहरू पनि जोडिएका थिए।
सहभागीहरूलाई ‘पजलको सानो टुक्रा’ दिइएको थियो जसले वास्तविक समय प्रतिक्रियालाई अनुकरण गर्थ्यो। उनीहरूले स्थानीय प्रतिक्रियाहरू सञ्चालन गर्दै WHO बाट प्राविधिक सहायता र अन्य देशहरूसँग समन्वय गरे। अभ्यासले सीमा नियन्त्रण, राजनीतिक मतभेदहरू र containment रणनीतिहरूको परीक्षण गरेको थियो।

परिणामहरू र सिकाइहरू:

अभ्यासबाट सकारात्मक प्रतिक्रियाहरू प्राप्त भए, जसले विश्वास मजबुत बनाउने, proactive पूर्वानुमान र क्रस-बोर्डर प्रतिक्रियाहरूमा सुधारलाई हाइलाइट गरेको थियो।यसले राजनीतिक मतभेदहरूले containment मा चुनौतीहरू सिर्जना गर्ने कुरा उजागर गरेको थियो। समग्रमा, पोलारिस अभ्यासले वैश्विक एकता र तत्परतामार्फत तयारी प्रदर्शन गरेको छ।
यो अभ्यासले जलवायु परिवर्तन र प्राचीन अवशेषहरूबाट उत्पन्न जोखिमहरूलाई पनि जोड दिएको छ। नेपाल जस्ता देशहरूले पनि यसबाट सिकेर आफ्नो स्वास्थ्य प्रणाली मजबुत बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ।